W artykule omówimy zmiany do kodeksu pracy, które będą wkrótce zaimplementowane do porządku prawnego.
W każdej firmie niejednokrotnie zdarzało się, że pracownicy zaskakiwali przełożonych wnioskiem o udzielenie urlopu na żądanie składanymi na ostatnią chwilę i pojawiały się wątpliwości, czy pracodawca może odmówić udzielenia urlopu.
Projektowane przepisy o zwolnieniu z powodu działania siły wyższej są bardziej rozbudowane niż regulacja dotycząca urlopu na żądanie, ale w naszej ocenie w praktyce również może okazać się, że sytuacje, w których zadasz sobie pytanie, co robić, będą się zdarzać tak samo.
Wprowadzenie nowego zwolnienia nie eliminuje prawa do urlopu na żądanie. Pracownik nadal będzie mógł wnosić o udzielenie urlopu, który jest korzystniejszy finansowo – pracownik ma w tym czasie prawo do wynagrodzenia urlopowego. W przypadku nowego zwolnienia, pracownik zachowa prawo tylko do połowy swoich zarobków.
Kiedy należy wystąpić o zwolnienie z tytułu działania siły wyższej, a kiedy o urlop na żądanie?
Można powiedzieć, że funkcja obu rozwiązań jest zbliżona – chodzi o stworzenie pracownikowi możliwości niepojawienia się w pracy w sytuacjach nagłych, nieplanowanych. O ile jednak przyczyna wniosku o udzielenie urlopu może być dowolna, o tyle w przypadku nowego zwolnienia chodzi tylko o pilne sprawy rodzinne spowodowane chorobą lub wypadkiem i to tylko, jeżeli niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika.
Czy przepisy dają pracodawcy możliwość zweryfikowania twierdzeń pracownika, że ten warunek jest spełniony? Nie, wniosek jest uzasadniony po prostu oświadczeniem pracownika.
Ile trwa zwolnienie z tytułu działania siły wyższej i sposób wykorzystania zwolnienia.
Kolejna różnica to wymiar zwolnienia i sposób jego wykorzystania. Urlop na żądanie to 4 dni w roku kalendarzowym, a zwolnienie z powodu działania siły wyższej – tylko 2 dni albo 16 godzin (w przypadku pracowników w niepełnym wymiarze czasu pracy – proporcjonalnie). W tym zakresie to zwolnienie jest podobne do zwolnienia, z którego korzystają rodzice dzieci do lat 14.
O tym, czy pracownik chce wykorzystać cały dzień, czy tylko godzinę lub kilka będzie decydować w pierwszym wniosku o udzielenie tego zwolnienia w danym roku kalendarzowym – kolejne wnioski w tym samym roku będą musiały kontynuować zasadę przyjętą za pierwszym razem.
Kiedy należy złożyć wniosek?
Podobnie, jak w przypadku urlopu na żądanie uregulowana jest kwestia, kiedy pracownik powinien złożyć wniosek – najpóźniej w dniu korzystania ze zwolnienia. W przypadku urlopu na żądanie orzecznictwo sądowe uzupełniło regulację kodeksową i można powiedzieć, że jest to już ugruntowany pogląd – pracownik powinien zgłosić wniosek o udzielenie urlopu na żądanie najpóźniej w dniu rozpoczęcia urlopu, ale przed rozpoczęciem swojego dnia pracy (przed godziną, od której powinien pracować według obowiązującego go rozkładu czasu pracy).
Sądzimy, że podobna zasada powinna być utrzymana w przypadku nowego zwolnienia – pozwala pracodawcy zorganizować zastępstwo. Oczywiście, mogą zdarzyć się sytuacje nadzwyczajne, w których kontakt z pracodawcą przed rozpoczęciem pracy nie będzie możliwy – wtedy pracownik powinien uzasadnić opóźnienie.
Czy pracodawca może odmówić zwolnienia?
Ustawodawca, tak jak w przypadku urlopu na żądanie posługuje się określeniem, że pracodawca jest obowiązany udzielić zwolnienia od pracy. W przypadku urlopu wiemy z orzecznictwa, że nie jest to obowiązek bezwzględny. Mogą zdarzyć się sytuacje, w których pracodawca może odmówić żądaniu pracownika ze względu na szczególne okoliczności, które powodują, że jego zasługujący na ochronę wyjątkowy interes wymaga obecności pracownika w pracy.
Nie wykluczamy całkowicie możliwości odmowy udzielenia pracownikowi nowego zwolnienia, ale biorąc pod uwagę, że będzie ono zarezerwowane dla sytuacji nadzwyczajnych, brak zgody pracodawcy będzie musiał wynikać z naprawdę szczególnych okoliczności, przeważających nad interesem pracownika.
W obu wypadkach, nie ulega jednak wątpliwości, że pracownik nie może sam sobie udzielić wolnego – potrzebna jest zawsze decyzja pracodawcy.